Aralar natura-parkea

Egun lau natura-parke daude Gipuzkoan, Aizkorri-Aratz, Aralar, Pagoeta eta Aiako Harria, lurraldearen %15 baino gehiago harrapatzen dutenak.

Benetako kultur paisaiez ari gara, gure ondare naturalaren eta kulturalaren arteko lotura zatiezina erakusten eta balioesten dutenak. Ez alferrik, naturaren eta gizakiaren jardueraren arteko harremanak denboraren buruan errealitate fisiko konplexuak, gizatiartuak, sortzen dituenean, orduan, kultur paisaiez hitz egin genezake, eta Gipuzkoa, gizakiak hainbat milurtekotan taxututako mendi-erliebeekin, kultur paisaia bat zer den adierazten duen adibide garbi-garbia da.

Natura-parkeetako interpretazio eta harrera zentroak Gipuzkoako Gipuzkoanaturak kudeatzen ditu.

Aralar Natura Parkea 1994an izendatu zuten. Guztira 10.971 hektareako azalera hartzen du, eta Abaltzisketa, Amezketa, Ataun, Lazkao, Tolosa eta Zaldibiako udalerrietan, baita Enirio-Aralar Mankomunitatearen lurraldean ere, hedatzen da. Azken bi administrazio-eremu horiek parkearen azalera osoaren % 72 hartzen dute.

Natura 2000 Sarearen barruan dago, Kontserbazio Bereziko Eremu (KBE) gisa. Bertan Habitat Zuzentarauaren I. eranskinean jasotako hamar habitat mota identifikatu dira, parkearen azalera osoaren % 56 hartzen dutenak. Gainera, II. eranskinean jasotako hainbat espezie ere bizi dira bertan: florako bi espezie, ornodunen bederatzi espezie —bi ugaztun erdi-akuatiko, sei kiroptero eta arrain-espezie bat— eta sei ornogabe espezie. Horiez gain, Hegaztien Zuzentarauaren I. eranskinean jasotako hamasei hegazti-espezie ere aurki daitezke.

Parkeko tontorrik garaiena Ganbo da (1.412 m), eta punturik baxuena Zaldibian dago (185 m). Dena den, parkearen zatirik handiena 300 eta 900 metro arteko altitudean kokatzen da.

Sarbideak eta Parketxea

Parkerako sarbide nagusiak Larraitz dira, iparraldetik, eta Lizarrusti, hegoaldetik. Horiez gain, beste hainbat sarrera ere badaude parkearen inguruko herrietatik: San Gregorio (Ataun), Arkaka (Zaldibia), San Martin (Amezketa) eta Bedaio (Tolosa).

Parkeko Parketxea Lizarrustin dago. 2009ko irailean berritu eta berriz ireki zuten, eta interpretazio-zentroaz gain, taberna-jatetxea eta aterpetxea ere baditu. Instalazio guztiak irisgarritasun unibertsalaren irizpideetara egokituta daude.

Geologia eta paisaia

Aralar mendilerroa duela 135 milioi urte itsas hondo sedimentarioa zen. Garai hartan itsas hondoa altxatzen hasi zen, eta arrezife handiak eratu ziren. Ondoren, duela 50 milioi urte inguruan, altxatze-prozesuak gaur egungo mendigunea sortu zuen.

Denboraren poderioz, higadura-prozesuek kareharria disolbatu dute, eta horren ondorioz karst sistema konplexua garatu da, haitzulo, leize eta lurpeko erreka ugarirekin.

Natura- eta kultura-balioak

Aralar Natura Parkea izendatzeko arrazoi nagusiak paisaiaren edertasuna, flora eta faunaren aberastasuna eta berezitasuna, mendez mende garatutako artzaintza-jarduera, ondare megalitikoaren garrantzia eta mendizaletasunak nahiz aisialdiko erabilerek duten tradizioa izan ziren.

Parkearen babesaren helburu nagusiak honako hauek dira:

Flora, fauna, geologia, paisaia eta ekosistemak babestea, kontserbatzea eta, beharrezkoa denean, leheneratzea.
Tokiko garapen sozial eta ekonomikoa sustatzea.
Nekazaritza, abeltzaintza eta basogintzako jarduera tradizionalak babestu eta indartzea.
Natura-ondarearen ezagutza eta erabilera publiko antolatua sustatzea.
Ikerketa zientifikoa bultzatzea.

Landaretza eta abeltzaintza

Baso naturalek eta baso-landaketek parkearen azalera osoaren % 55 hartzen dute; zelai eta larreek, berriz, % 36.

Baso-motarik hedatuena pagadia da. Pagadi azidofiloek eta basofiloek batera parkearen azalera osoaren laurdena hartzen dute.

Mendiko larreak maiatzetik urtarrilera arte erabiltzen dira artzaintzarako. Bertan ardiak, behiak eta zaldiak bazkatzen dira. Ardi-espezie nagusia mutur gorriko ardia da, eta haren esnearekin egiten da jatorri-deitura duen Idiazabal gazta.

Meatzaritza eta ikerketa

Meatzaritza ere jarduera garrantzitsua izan da Aralarren historian. Duela 3.500 urte baino gehiago hasi ziren bertako baliabide mineralak ustiatzen. Harrezkero, Arritzagako kobrea, Ataungo burdina eta Zaldibiako urrea erauzi izan dira garai eta testuinguru desberdinetan.

Aralarrek garrantzi berezia izan du arkeologiaren eta natura-zientzien garapenean ere. 1884an, Adán de Yarza geologoak Jentilarriko trikuharria aztertu zuen, eta haren lanari jarraipena eman zion geroago Jose Migel Barandiaranek, euskal arkeologiaren eta etnografiaren aitzindarietako batek.

Ondoren, hainbat ikertzailek Aralar hartu zuten beren azterlanen erreferentzia nagusietako bat. Horien artean nabarmentzekoa da Ramón Margalef ekologoa, geologiaren, espeleologiaren, arkeologiaren eta etnografiaren alorretan egindako ikerketengatik.

Mitoak eta tradizioa

Aralar ez da soilik balio natural eta kultural handiko mendilerroa; euskal mitologiaren eta herri-iruditeria tradizionalaren gune nagusietako bat ere bada. Bertan, errealitatea eta kondaira uztartzen dira. Tradizioaren arabera, Mari jainkosa, Herensugea eta jentilak bezalako izaki mitikoak mendilerro honetan bizi edo agertzen ziren, eta haien inguruko kontakizunek bizirik dirau gaur egun ere.